اسکولیوز / دفورمیتی ستون فقرات بزرگسالان چیست؟
دفورمیتی ستون فقرات بزرگسالان (ASD) یک دفورمیتی سهبعدی ستون فقرات در افرادی است که رشد اسکلتی آنها کامل شده است. اجزای آن شامل انحنای جانبی (اسکولیوز، زاویه کاب بزرگتر از ۱۰ درجه)، خمیدگی به جلو (کیفوز) و صاف شدن لوردوز کمری با تمایل تنه به جلو (عدم تعادل ساژیتال) است. شایعترین نوع، دفورمیتی «de novo» (دژنراتیو اولیه) است: کاهش ارتفاع دیسک، آرتروز فاست، دژنراسیون نامتقارن و شکستگیهای پوکیاستخوانی با گذشت زمان به انحنای پیشرونده منجر میشوند؛ بیمار معمول زنی مسن مبتلا به پوکی استخوان است. علل دیگر شامل پیشرفت اسکولیوز دوران کودکی در بزرگسالی و دفورمیتی پس از جراحی قبلی است.
چرا «تعادل ساژیتال» مهم است؟
در دفورمیتی بزرگسالان، مهمترین عامل تعیینکننده نتیجه عملکردی «تعادل ساژیتال» است نه ظاهر — یعنی توانایی تنه برای ایستادن راست در نمای جانبی. وقتی این تعادل مختل شود، بیمار با خم کردن لگن و زانوها برای راست ماندن جبران میکند؛ این به خستگی سریع و در موارد پیشرفته به وضعیت خمیده به جلو و نگاه به زمین منجر میشود. در برنامهریزی جراحی از شاخصهای اسپاینو-پلویک مانند ایندکس لگنی (PI)، تیلت لگنی (PT)، شیب ساکروم (SS) و فاصله خط عمودی C7 تا ساکروم (SVA) استفاده میشود؛ با افزایش SVA محدودیت عملکردی، درد و خطر زمین خوردن افزایش مییابد. بنابراین تصمیم درمانی نه بر اساس درجه انحنا بلکه بر اساس تعادل و شکایات بیمار گرفته میشود.
علائم
شایعترین شکایت، کمردرد و پشتدرد است که با ایستادن و راه رفتن بدتر و با استراحت تا حدی بهتر میشود. در عدم تعادل ساژیتال، بیمار برای راست ایستادن دائماً تلاش میکند و زود خسته میشود. با تنگی کانال همراه، درد انتشاری به پا و شکایات پا که با راه رفتن بدتر میشوند (لنگش عصبی) و در فشار ریشه عصب رادیکولوپاتی ظاهر میشود. شکایات مربوط به ظاهر (قوز، عدم تقارن تنه، کاهش قد) و کاهش کیفیت زندگی اغلب همراه است. نکته مهم: درجه اسکولیوز بهتنهایی نیاز به جراحی ندارد؛ تصمیم بر اساس درد، تعادل و عملکرد گرفته میشود.
چه زمانی محافظهکارانه، چه زمانی جراحی؟
در موارد خفیف تا متوسط علامتدار بدون عدم تعادل آشکار، رویکرد محافظهکارانه بهکار میرود: ورزش و فیزیوتراپی، تقویت تنه، کنترل درد، درمان پوکی استخوان و در موارد منتخب تزریق. جراحی در دفورمیتی پیشرونده، عدم تعادل ساژیتال آشکار، درد مقاوم و نقص عصبی در نظر گرفته میشود. هدف بازگرداندن تعادل و لوردوز کمری همراه با دکمپرسیون عصبی کافی است. تکنیکها شامل فیوژن خلفی و ابزارگذاری، فیوژن بینجسمی و در صورت نیاز استئوتومیها (PSO، VCR) و در موارد مناسب روشهای کمتهاجمی است. این جراحی اقدامی بزرگ است؛ تصمیم نیازمند انتخاب دقیق بیمار و برنامهریزی مفصل است.
عوارض و انتظارات واقعبینانه
جراحی دفورمیتی بزرگسالان از بزرگترین اقدامات جراحی ستون فقرات است و میزان عوارض و جراحی مجدد میتواند بالاتر از سایر جراحیهای ستون فقرات باشد: کیفوز محل اتصال پروگزیمال (PJK)، جوشنخوردن فیوژن (سودوآرتروز)، عفونت، از دست رفتن خون و نارسایی ایمپلنت ممکن است رخ دهد؛ خطر بهویژه در بیماران مسن و مبتلا به پوکی استخوان افزایش مییابد. برای کاهش این خطرات، بهینهسازی پوکی استخوان، اقدامات کاهش خونریزی و راهبردهای مناسب فیوژن بهکار میرود. درباره نتایج تصویر صادقانه: در بیماران بهدرستی انتخابشده، بازگرداندن تعادل بهبود آشکاری در درد و عملکرد میدهد، اما بهبودی طولانی است و خطر واقعی است. ما نتیجه تضمینی وعده نمیدهیم؛ همه این احتمالات پیش از جراحی صادقانه مطرح میشود.