اسپوندیلولیستزیس چیست و چرا رخ میدهد؟
اسپوندیلولیستزیس جابهجایی جسم یک مهره به جلو روی مهره زیرین است؛ با پیشرفت آن، کانال نخاعی و کانالی که ریشههای عصبی از آن عبور میکنند (فورامن) ممکن است تنگ شوند. دو نوع شایعتر است: نوع «ایستمیک» بهعلت نقص در پل استخوانی باریک به نام پارس اینترآرتیکولاریس (اسپوندیلولیز) — شایعتر در جوانان و ورزشکاران (ژیمناستیک، کشتی، فوتبال)؛ و نوع «دژنراتیو» ناشی از فرسایش وابسته به سن دیسک و مفاصل فاست — بهویژه در زنان پس از یائسگی و بیشتر در سطح L4-L5. سابقه خانوادگی خطر را افزایش میدهد. علت و سطح لغزش مستقیماً بر برنامه درمان اثر میگذارد.
چرا درجه لغزش مهم است؟ (طبقهبندی مایردینگ)
میزان لغزش نسبت به قطر قدامی-خلفی جسم مهره زیرین درجهبندی میشود: درجه I (۰-۲۵٪)، درجه II (۲۶-۵۰٪)، درجه III (۵۱-۷۵٪)، درجه IV (۷۶-۱۰۰٪) و اسپوندیلوپتوز (بیش از ۱۰۰٪). لغزشهای درجه پایین (I-II) معمولاً علائم خفیف تا متوسط دارند و اغلب بدون جراحی مدیریت میشوند؛ درجات بالاتر بیشتر باعث درد شدید، تغییرشکل و مشکلات عصبی میشوند. اما درجه بهتنهایی تصمیم نمیگیرد: پیشرفت لغزش، وجود فشار عصبی و شکایات بیمار با هم ارزیابی میشوند. شاخصهای اسپاینو-پلویک مانند زاویه لغزش و ایندکس لگنی در برنامهریزی جراحی مهم هستند.
چه زمانی بدون جراحی، چه زمانی جراحی؟
در بیشتر موارد درجه پایین و کمعلامت رویکرد غیرجراحی است و معمولاً شکایات را کنترل میکند: تنظیم فعالیت، مدیریت وزن، تمرینات تثبیت تنه و انعطافپذیری، درمان مسکن/ضدالتهاب و در موارد منتخب تزریق اپیدورال استروئید؛ بریس برای ضایعات حاد پارس در جوانان. جراحی در ضعف پیشرونده، علائم دم اسب (از دست دادن کنترل مثانه/روده)، درد مقاوم به درمان محافظهکارانه و لغزش درجه بالا یا پیشرونده در نظر گرفته میشود. گزینههای جراحی عبارتاند از دکمپرسیون برای رفع فشار عصبی، در صورت نیاز دکمپرسیون بههمراه فیوژن (تثبیت مهره) و تکنیکهای فیوژن بینجسمی (TLIF، PLIF، ALIF)؛ روشهای کمتهاجمی در بیماران منتخب بهکار میرود.
جراحی و بهبودی
اگر جراحی برنامهریزی شود، ارزیابی با رادیوگرافی نیمرخ ایستاده، تصاویر فلکشن-اکستنشن (برای ناپایداری دینامیک) و امآرآی انجام میشود؛ در صورت شک به نقص پارس، سیتی افزوده میشود. پس از جراحی فیوژن، بستری معمولاً چند روز است، با تحرک زودهنگام و پیشگیری از لخته. ممکن است بنا به توصیه جراح ۶-۱۲ هفته بریس استفاده شود، و بلند کردن اجسام سنگین و چرخش برای مدتی محدود میشود. بازگشت به کار اداری حدود ۶-۸ هفته و به کار فیزیکی ۳-۶ ماه طول میکشد. در موارد منتخب که دکمپرسیون بهتنهایی کافی است، بهبودی سریعتر است؛ با افزودن فیوژن طولانیتر.
خطرات و انتظارات واقعبینانه
هر جراحی خطراتی دارد که باید صادقانه مطرح شوند: خونریزی، عفونت، علائم موقتی ناشی از تحریک ریشه عصب، پارگی سختشامه و در جراحی فیوژن جوشنخوردن (سودوآرتروز) یا با گذشت زمان مشکل جدید در سطح مجاور (بیماری سگمان مجاور). این میزانها بسته به درجه لغزش، سن، کیفیت استخوان و بیماریهای همراه متفاوت است؛ انتخاب درست بیمار و برنامهریزی خطر را بهوضوح کاهش میدهد. درباره نتایج: درد انتشاری به پا ناشی از فشار عصبی معمولاً پس از جراحی بهوضوح کاهش مییابد؛ کمردرد منفرد ممکن است کاملاً از بین نرود. ما نتیجه تضمینی وعده نمیدهیم؛ انتظارات پیش از جراحی صادقانه به اشتراک گذاشته میشود.